Điều gì khiến kết quả xét nghiệm Combo HIV Ag/Ab của bạn dương tính giả ?

Các xét nghiệm HIV thế hệ 4 hay còn gọi là Combo Ag/Ab ngày nay có có độ đặc hiệu rất cao — trên 99.7% theo dữ liệu FDA. Tuy nhiên , kết quả dương tính giả vẫn có thể xảy ra, thậm chí khá thường xuyên. Theo như nghiên cứu ở Bệnh viện Severance, Đại học Yonsei, Hàn Quốc. Kết quả cho thấy trong số các mẫu có phản ứng (Reactive) với máy xét nghiệm ARCHITECT HIV Ag/Ab Combo, chỉ có 31.2% là thực sự dương tính, nghĩa là dương tính giả hơn 69%.

Vậy những trường hợp đó đến từ đâu? Câu trả lời nằm ở cách xét nghiệm hoạt động và những gì trong cơ thể bạn có thể "đánh lừa" máy.

1. Tổng quán cơ chế xét nghiệm

Xét nghiệm Ag/Ab hoạt động theo nguyên lý "chìa khóa và ổ khóa": máy dùng các kháng nguyên HIV và kháng thể kháng-p24 đã biết để "bắt" kháng thể hoặc kháng nguyên tương ứng trong mẫu máu của bạn. Nếu có phản ứng kết hợp, tín hiệu phát quang tăng → S/CO hoặc COI vượt ngưỡng 1.0 → Reactive.

Vấn đề là: cơ thể con người sản xuất vô số loại kháng thể và protein khác nhau. Một số trong đó có hình dạng đủ giống kháng thể kháng-HIV hoặc kháng nguyên p24 đến mức máy nhận nhầm và gây ra tín hiệu "Dương tính giả". Hiện tượng này gọi là cross-reactivity (phản ứng chéo).

2. Các nguyên nhân cụ thể

2.1. Bệnh Tự Miễn

Tự miễn là yếu tố gây dương tính giả phổ biến nhất trong xét nghiệm sàng lọc HIV. Phản ứng chéo giữa các bệnh lý tự miễn và protein đặc hiệu HIV là mối lo ngại thực sự với các mẫu xét nghiệm cho kết quả giả Reactive.

Tại sao? Trong bệnh tự miễn, hệ miễn dịch mất kiểm soát và sản xuất kháng thể tấn công chính các mô của cơ thể. Những kháng thể này đôi khi có cấu trúc tương tự kháng thể kháng HIV đủ để đánh lừa máy xét nghiệm.

Các bệnh tự miễn đã được ghi nhận gây dương tính giả HIV bao gồm:

• Viêm gan tự miễn (Autoimmune hepatitis): Ca lâm sàng điển hình là một bệnh nhân nữ 51 tuổi nhập viện vì đau bụng, vàng da, với xét nghiệm cho thấy men gan tăng cao, ANA dương tính, kháng thể kháng cơ trơn dương tính và tăng gammaglobulin huyết. Xét nghiệm HIV Ag/Ab Combo cho kết quả Reactive, nhưng HIV RNA (PCR) hoàn toàn âm tính.
• Lupus ban đỏ hệ thống (SLE): Đã được báo cáo là nguyên nhân gây dương tính giả cả vạch kháng nguyên p24 lẫn kháng thể.
• Viêm khớp dạng thấp (Rheumatoid Arthritis): Kháng thể đặc trưng của bệnh này được ghi nhận liên quan đến kết quả xét nghiệm HIV sai.
• Thiếu máu tan huyết tự miễn, ANA titer cao: Cũng đã được báo cáo gây kết quả HIV dương tính giả.

2.2. Tăng Gammaglobulin máu (Hypergammaglobulinemia)

Đây là tình trạng lượng kháng thể tổng trong máu tăng rất cao , không phải kháng thể HIV, mà là tất cả các loại kháng thể. Khi lượng immunoglobulin quá nhiều và lưu thông tự do trong máu, chúng có thể gắn không đặc hiệu vào các thành phần của xét nghiệm và tạo ra tín hiệu giả.

Dương tính giả HIV do tăng gammaglobulin huyết đa dòng đã được báo cáo liên quan đến nhiều tình trạng: nhiễm trùng, bệnh tự miễn và ác tính.

Tình trạng tăng gammaglobulin thường gặp trong: bệnh gan mạn tính, HIV (có một nghịch lý là HIV làm tăng immunoglobulin, điều này dẫn đến việc bệnh nhân dương tính sớm hơn dù cơ thể họ vẫn chưa đủ kháng thể), bệnh huyết học, và một số bệnh nhiễm trùng mạn tính.

2.3. Nhiễm trùng khác

Khi cơ thể đang chiến đấu với một số loại nhiễm trùng, hệ miễn dịch phản ứng mạnh và tạo ra lượng lớn kháng thể đa dạng và một số có thể phản ứng chéo với HIV:

• Sốt rét (Malaria): Dương tính giả HIV đã được báo cáo liên quan đến sốt rét cấp tính ở nhiều nghiên cứu tại châu Phi. Cơ chế được cho là do kháng thể đa dòng sinh ra trong nhiễm Plasmodium phản ứng chéo với kháng nguyên HIV.
• Sán máng (Schistosomiasis): Một ca lâm sàng đáng chú ý là bệnh nhân nam Kenya bị sán máng không triệu chứng, cho kết quả Reactive lặp đi lặp lại trên nhiều nền tảng xét nghiệm khác nhau nhưng HIV RNA âm tính.
• Virus EBV (tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng): Một bệnh nhân với EBV tải lượng 4580 copies/mL cho kết quả Reactive HIV Ag/Ab nhưng HIV PCR không phát hiện được và được xác nhận test âm tính.
• Lao (Tuberculosis), viêm gan virus, nhiễm Rickettsia: Đều đã được ghi nhận trong các báo cáo ca bệnh liên quan đến dương tính giả HIV.
• COVID-19: Một nghiên cứu hồi cứu trên gần 45.000 phụ nữ mang thai phát hiện tỉ lệ dương tính giả cao hơn ở nhóm mang thai sau khi đại dịch COVID-19 bắt đầu (0.32%) so với trước đại dịch (0.19%), được cho là liên quan đến nhiễm SARS-CoV-2 trong thai kỳ.

2.4. Thai kỳ

Dương tính giả ở xét nghiệm xác nhận HIV cũng đã được ghi nhận trong thai kỳ. Nguyên nhân liên quan đến những thay đổi miễn dịch đặc biệt xảy ra khi mang thai: cơ thể người mẹ phải "dung nạp" hệ gene ngoài từ thai nhi, dẫn đến sự thay đổi cân bằng miễn dịch và đôi khi tạo ra các kháng thể không điển hình. Phụ nữ mang thai nhiều lần (multiparity) có nguy cơ cao hơn do hệ miễn dịch đã qua nhiều lần thích nghi với thai nhi.

2.5. Bệnh ác tính (Ung Thư, Lymphoma)

Các loại ung thư, đặc biệt là lymphoma, đã được ghi nhận là nguyên nhân gây dương tính giả HIV. Cơ chế: tế bào ung thư máu (lymphoma, leukemia) có thể kích hoạt sản xuất kháng thể bất thường với đặc tính phản ứng chéo. Một bệnh nhân với angioimmunoblastic T-cell lymphoma đã cho kết quả Reactive HIV do bệnh lý tăng sinh lympho này.

2.6. Tiêm Vaccine gần đây

Tiêm một số loại vaccine gần đây cũng được liệt kê trong y văn là nguyên nhân tiềm năng của dương tính giả sinh học. Vaccine kích thích hệ miễn dịch tạo ra kháng thể và trong một số trường hợp hiếm, các kháng thể này có thể phản ứng chéo với thành phần xét nghiệm HIV. Tuy nhiên hiện tượng này rất hiếm và thường chỉ thoáng qua.

2.7. Steroid Đồng hóa (Anabolic Steroids)

Một ca lâm sàng thú vị: nam 27 tuổi khỏe mạnh, không có tiền sử bệnh tự miễn hay nhiễm trùng, cho kết quả Reactive HIV lặp đi lặp lại trên cả xét nghiệm sàng lọc lẫn xét nghiệm xác nhận nhưng HIV viral load hoàn toàn không phát hiện được. Yếu tố duy nhất bất thường: bệnh nhân đang tự dùng steroid đồng hóa ( Steroid mà dùng để tăng cơ ấy). Cơ chế chính xác chưa được làm rõ, nhưng thời gian diễn biến gợi ý steroid có liên quan.

2.8. Kháng nguyên HLA-DR và kháng thể Rheumatoid Factor

Sự hiện diện của kháng thể HLA-DR và kháng thể rheumatoid factor trong máu là hai trong số các nguyên nhân sinh học được nhắc đến nhiều nhất. Rheumatoid factor (RF) là một loại tự kháng thể gắn vào đoạn Fc của IgG , đúng phần mà nhiều thành phần xét nghiệm miễn dịch dùng để cố định kháng thể. Khi RF có mặt với nồng độ cao, nó có thể tạo ra tín hiệu giả.

3. Một trường hợp đặt biết: COI Rất Cao Vẫn Có Thể Là Giả

Nhiều người nghĩ rằng chỉ số S/CO hay COI rất cao thì chắc chắn là nhiễm HIV thật. Không hoàn toàn đúng.

Một ca điển hình: xét nghiệm Roche Elecsys cho kết quả Reactive với COI = 478 ( rất cao). Nhưng xét nghiệm xác nhận Abbott lại Non-Reactive với S/CO = 0.71. Trên 5 mẫu máu lấy trong 13 ngày, kết quả nhất quán như vậy. Tất cả xét nghiệm HIV RNA đều không phát hiện virus. Nghi ngờ nguyên nhân là kháng thể kháng sán máng phản ứng chéo.

4. Tại sao có máy xét nghiệm nhầm, có máy lại không?

Đây là điểm quan trọng: Roche Elecsys cho COI = 478 (Reactive mạnh), trong khi Abbott ARCHITECT cùng mẫu đó cho S/CO = 0.71 (Non-Reactive).

Mỗi hãng máy dùng bộ kháng nguyên/kháng thể khác nhau để "bắt" HIV trong mẫu máu. Roche dùng một tập kháng nguyên tái tổ hợp và peptide tổng hợp khác với Abbott. Một kháng thể " trong máu bệnh nhân có thể phản ứng với thành phần đặc trưng của Roche nhưng không phản ứng với thành phần của Abbott hoặc ngược lại.

Đây là lý do tại sao khi kết quả hai máy mâu thuẫn nhau (discordant), HIV RNA là bước bắt buộc tiếp theo chứ không phải đơn giản là tin máy nào hơn.

5. Bảng Tóm Tắt Nhanh

Câu Hỏi Thường Gặp

❓ Tôi bị lupus/viêm khớp dạng thấp — kết quả Reactive HIV của tôi có đáng tin không? Bệnh tự miễn là nhóm nguyên nhân phổ biến nhất gây dương tính giả HIV. Nếu bạn có bệnh tự miễn, kết quả Reactive càng cần được xác nhận bằng HIV RNA.

❓ Tôi vừa tiêm vaccine COVID-19 xong và cho kết quả Reactive, có liên quan không? Có thể. Vaccine COVID-19 đã được ghi nhận là một trong các yếu tố gây dương tính giả, đặc biệt ở phụ nữ mang thai. Tuy nhiên khả năng này hiếm và thường thoáng qua. Xét nghiệm HIV RNA sẽ cho câu trả lời cuối cùng.

❓ Hai máy trả kết quả khác nhau (Roche Reactive, Abbott Non-Reactive) tin máy nào? Không tin máy nào cả , hãy làm HIV RNA ngay. Kết quả mâu thuẫn giữa hai máy là chỉ định rõ ràng nhất để chuyển sang xét nghiệm vật liệu di truyền và ngưng mọi xét nghiệm miễn dịch

Kết Luận

Dương tính giả trong xét nghiệm HIV Ag/Ab không phải chuyện hiếm. Khi nó xảy ra, nguyên nhân thường liên quan đến các tình trạng làm hệ miễn dịch hoạt động bất thường: bệnh tự miễn là phổ biến nhất, tiếp theo là nhiễm ký sinh trùng vùng nhiệt đới, thai kỳ, và một số bệnh lý ác tính. Vì vậy, để khẳng định nhiễm HIV hay không , luôn luôn cần ít nhất 2 kết quả dương tính ở 2 xét nghiệm khác nhau về mặt nguyên lý.

Nguồn Tham Khảo

1. Beal SG et al. Falsely positive fourth generation ADVIA Centaur® HIV Antigen/Antibody Combo assay in the presence of autoimmune hepatitis type I. IDCases. 2020. PMC7334457.
2. Tremeaux P et al. High positive HIV serology results can still be false positive. Southern African Journal of HIV Medicine. 2020. PMC7267741.
3. Kenyoni EM et al. False reactive HIV-1 diagnostic test results in an individual from Kenya on multiple testing platforms. BMC Infectious Diseases. 2021. PMC7808907.
4. Viani RM et al. Spectrum of false positivity for the fourth generation human immunodeficiency virus diagnostic tests. AIDS Research and Therapy. 2016.
5. McDonald TC et al. Repeated false reactive ADVIA Centaur® and Bio-Rad Geenius™ HIV tests in a patient self-administering anabolic steroids. BMC Infectious Diseases. 2020.
6. Pitrak DL, Beavis KG, Moore NM. Utility of the Signal-to-Cutoff Ratio and Antigen Index from Fourth- and Fifth-Generation HIV-1/HIV-2 Ag/Ab Assays for the Diagnosis of Acute HIV Infection. J Clin Microbiol. 2022. PMC9769902.
7. Montoya JM, Lim J. False Positive HIV due to p24 Antigen and CD4 Lymphocytopenia. FCEP. 2022.
8. Quest Diagnostics. HIV 1/2 Antigen and Antibodies Fourth Generation with Reflexes — FAQ. questdiagnostics.com. Updated 2024.
9. CDC. False-Positive HIV Test Results. cdc.gov. 2018.