Vaccine COVID-19 làm virus HIV trong cơ thể người có thể tự kiểm soát HIV " trổi dậy"

Hầu hết mọi người khi nhiễm HIV đều cần uống thuốc kháng virus (ARV) mỗi ngày để kiểm soát virus. Nếu họ không uống thuốc, virus sẽ nhân lên, phá hủy hệ miễn dịch, và sau vài năm sẽ dẫn đến AIDS. Nhưng có một nhóm người cực kỳ hiếm, ước tính dưới 0.5% người nhiễm HIV trên toàn thế giới: tự kiểm soát virus mà không cần bất kỳ loại thuốc nào. Tải lượng HIV trong máu họ luôn ở mức không thể phát hiện. Hệ miễn dịch không suy giảm. Họ sống bình thường.

Giới y học gọi họ là "elite controllers" (người kiểm soát ưu tú). Và trong một ca bệnh được báo cáo lần đầu trên tạp chí Virology Journal (2023) bởi nhóm nghiên cứu tại Đại học Turin, Ý, một trong những elite controller hiếm hoi đó đã có một trải nghiệm chưa từng được ghi nhận trước đây: sau khi tiêm vaccine COVID-19, tải lượng HIV của bà bất ngờ bật dậy từ mức không .

1. 25 năm với HIV và không một viên ARV

Bệnh nhân là phụ nữ 65 tuổi, người Ý. Bà được chẩn đoán nhiễm HIV-1 đồng nhiễm viêm gan C (HCV) khi 37 tuổi , yếu tố nguy cơ là tiêm chích ma túy giai đoạn 1975–1990 và quan hệ tình dục khác giới.

Từ lần đầu đo tải lượng virus năm 1998: HIV-RNA < 200 bản sao/mL. Bác sĩ không kê ARV vì CD4 ổn định và virus tự kiểm soát. Những năm tiếp theo, tải lượng HIV liên tục dưới ngưỡng phát hiện (< 20 bản sao/mL).

Năm 2001, bà điều trị viêm gan C với interferon + ribavirin và đạt đáp ứng virus học bền vững , nghĩa là khỏi hoàn toàn HCV.

Rồi đến năm 2017, một dấu hiệu nhỏ nhưng đáng chú ý: sau khi tiêm vaccine phế cầu và uốn ván-bạch hầu, tải lượng HIV của bà tăng lên 93 bản sao/mL trong vài tháng, rồi tự về dưới ngưỡng phát hiện mà không cần can thiệp. Đây là lần đầu tiền virus của bà bị kích hoạt bởi vaccine.

2. Vaccine COVID-19 sự trỗi dậy bất ngờ

Năm 2021, chiến dịch tiêm vaccine COVID-19 mRNA (Pfizer-BioNTech / BNT162b2) triển khai tại Ý. Bà được tiêm:

• Mũi 1: 24/6/2021
• Mũi 2: 25/7/2021
• Mũi 3 (tăng cường): 2/10/2021

Tải lượng HIV lần đo cuối trước vaccine: không phát hiện được (3/2021).

Rồi điều chưa từng có xảy ra:

• Tháng 9/2021 (2 tháng sau mũi 2): HIV-RNA = 32 bản sao/mL
• 13/1/2022 (7 tháng sau mũi 1): HIV-RNA đạt đỉnh = 124 bản sao/mL
• 10/8/2022 (10 tháng sau mũi 3): HIV-RNA trở về không phát hiện được một cách hoàn toàn tự nhiên, không dùng ARV

Trong toàn bộ thời gian này: CD4, CD8, tỉ số CD4/CD8 không thay đổi. Bà không có triệu chứng. Xét nghiệm máu bình thường

3. Vậy tại sao vaccine lại kích hoạt virus HIV?

Các nhà nghiên cứu giải thích hiện tượng trên thông qua 2 cơ chế

Cơ chế 1 : Kích hoạt tế bào một cách "vô tình" (bystander activation): Phản ứng viêm toàn thân từ vaccine kích hoạt tế bào T CD4 đang ngủ , kể cả những tế bào không phải đặc hiệu với SARS-CoV-2 nhưng lại đang chứa HIV tiềm ẩn. Khi tế bào "thức dậy", HIV bên trong cũng "thức" theo.

Cơ chế 2 : Kích hoạt tế bào đặc hiệu vaccine: Các tế bào T đặc hiệu với protein spike của SARS-CoV-2 được kích hoạt mạnh. Nếu trong số đó có tế bào đang chứa HIV tiềm ẩn, HIV cũng được giải phóng theo.

4. Virus tự biến mất và HIV-DNA giảm

Sau khi đạt đỉnh 124 bản sao/mL vào tháng 1/2022, tải lượng HIV dần giảm trong những tháng tiếp theo và trở về không phát hiện được vào tháng 8/2022 hoàn toàn tự nhiên, không dùng bất kỳ thuốc nào.

Điều này cho thấy cơ chế miễn dịch elite controller của bà vẫn còn nguyên vẹn và hoạt động , dù bị "bất ngờ" bởi vaccine, hệ thống phòng thủ tự nhiên cuối cùng vẫn đẩy lùi được đợt " trỗi dậy " của virus.

Nhưng chi tiết thú vị nhất nằm ở đây: cùng thời điểm HIV-RNA trở về không phát hiện được, nhóm nghiên cứu đo tổng lượng HIV-DNA trong tế bào máu ngoại vi (PBMC) chỉ số đại diện cho kích thước "ổ chứa virus":

• Tại đỉnh tải lượng (1/2022): HIV-DNA = 30 bản sao/10⁶ PBMC
• Khi tải lượng trở về không phát hiện (8/2022): HIV-DNA = 13 bản sao/10⁶ PBMC (dưới ngưỡng định lượng)

Nói dễ hiểu hơn: ổ chứa virus HIV có thể đã nhỏ đi sau toàn bộ quá trình này.

5. Một ý nghĩa to lớn

Việc kích thước các ổ chứa virus tự động thu nhỏ sau quá trình này cho thấy tiềm năng của chiến lược chữa khỏi HIV đang được quan tâm nhất lúc này , " Shock and kill". Các nhà khoa học hiện nay đang tìm kiếm một phương pháp giúp kích hoạt toàn bộ những " ổ chứa HIV " trong cơ thể, để chúng giải phóng hết toàn bộ bản sao virus rồi dùng ARV kết hợp kháng thể trung hòa rộng để loại bỏ hoàn toàn virus.

Ở trường hợp của người phụ nữ trên, vaccine Covid-19 đóng vai trò là chất kích hoạt virus trong "ổ chứa". Sau đó, hệ miễn dịch tự nhiên của bà ấy đã tiêu diệt những virus được giải phóng. Nếu thay vì dùng miễn dịch tự nhiên, mà dùng ARV, kích thước các " ổ chứa virus" có lẽ còn giảm nhiều hơn nữa.

Kết Luận

Ca bệnh của người phụ nữ 65 tuổi ở Turin là trường hợp đầu tiên trong mô tả về sự kiện HIV bùng phát ở một elite controller sau vaccine mRNA COVID-19. Nó vừa là câu chuyện thú vị về sức mạnh miễn dịch đặc biệt của một con người, vừa là một dữ liệu quý giá để các nhà khoa học tiếp tục theo đuổi chiến lược chữa bệnh "shock and kill".

Câu Hỏi Thường Gặp

❓ Người nhiễm HIV có nên tiêm vaccine COVID-19 không? Có , vaccine COVID-19 được khuyến nghị cho tất cả người nhiễm HIV, kể cả người đang dùng ARV. Lợi ích bảo vệ chống COVID-19 nặng rõ ràng và vượt xa nguy cơ bùng phát tải lượng virus nhỏ và thoáng qua. WHO, CDC và các tổ chức HIV toàn cầu đều thống nhất về khuyến nghị điều này.

❓ Elite controller có phải là người đã chữa khỏi HIV không? Không. Elite controller vẫn có HIV trong cơ thể. Họ chỉ kiểm soát được virus tự nhiên mà không cần thuốc.

❓ "Shock and kill" là chiến lược gì? Là một trong những hướng nghiên cứu chữa HIV đang được nghiên cứu tích cực: dùng tác nhân kích hoạt (LRA — latency reversing agents) để "đánh thức" HIV trong các "ổ chứa", sau đó dùng thuốc hoặc hệ miễn dịch để tiêu diệt tế bào chứa virus vừa lộ diện. Cho đến nay chưa có phương pháp nào đủ hiệu quả và an toàn để dùng trên người.

Nguồn Tham Khảo

1. Di Girolamo L, Ferrara M, Trevisan G, et al. Transient plasma viral rebound after SARS-CoV-2 vaccination in an exceptional HIV-1 elite controller woman. Virology Journal. 2023;20:123. DOI: 10.1186/s12985-023-02086-z. PMC10262927.
2. Baker BM, Block BL, Rothchild AC, Walker BD. Elite control of HIV infection: implications for vaccine design. Expert Opin Biol Ther. 2009;9(1):55–69. PMC3731764.
3. Casado C et al. Permanent control of HIV-1 pathogenesis in exceptional elite controllers: a model of spontaneous cure. Sci Rep. 2020;10:1902. PMC7002478.
4. Jiang X, Lian C, Gao. A unique viral reservoir landscape in HIV-1 elite controllers. Nature. 2020;585:261–267. PMC7837306.
5. Bozzi G et al. Transient increase in plasma HIV RNA after COVID-19 vaccination with mRNA-1273. Int J Infect Dis. 2021;113:125–126. PMC8520177.
6. Yek C, Gianella S et al. Standard vaccines increase HIV-1 transcription during antiretroviral therapy. AIDS. 2016;30(15):2289–2298. PMC5559226.
7. Yeh YJ, Ho YC. Shock-and-kill versus block-and-lock: Targeting the fluctuating and heterogeneous HIV-1 gene expression. PNAS. 2021;118(16). PMC8072369.